I over 100 år har det vore taust om bankkrisa som ruinerte Arendalsdistriktet, og førte til stiftinga av Arbeiderpartiet. Nå får me endeleg historia servert, i "Storsvindel, bankkrakk og nytt politisk parti i Arendal 1886 – 88" av Johannes Torstveit.

”Bankkrakket i 1886, hendingar før og etter krakket, står som svarte hol i historia til Arendal by og Aust-Agder fylke.”

Med denne kraftsalva innleier historikaren Johannes G. Torstveit boka si om det store krakket som ramma Arendal og distriktet rundt siste halvdel av 1880-talet. Og i sluttordet summerer han opp med å sitere statsarkivar Jakob Friis, som omtalar krakket slik:

”Den store krisen i Arendal i 1886 er aldri blitt forstått som den var: et økonomisk jordskjelv uten sidestykke i landet og forholdsmessig kanskje ikke i Europa.”

”I dag,” kommenterer Torstveit, ”veit vi at tsunamibølgjene etter dette jordskjelvet reduserte nyskapingane til eit minimum i byen og amtet i rundt 80 år.”

Dette jordskjelvet med påfølgjande tsunami har forfattarane av ”Agders historie 1840 – 1920” spandert seks linjer på – i ei bok på 519 sider.

Johannes Torstveit går særs grundig til verks. Det er tydleg at han har bestemt seg for at nå skal alle korta på bordet i denne saka, så langt råd er. Det Tortsveit rullar opp i denne boka er ei nesten utruleg historie om økonomisk svindel som nok vil mangle sin make her til lands både når det gjeld frekkheit og konsekvensar.

Den rikaste byen i landet

Boka innleier med eit tilbakeblikk på Arendals historie, byen som skipsfarten hadde gjort til den rikaste i landet. Trelastfarten på Sverige ga til dømes ubroten framgang i arendalsfloten frå 1826 og til først på 1880-åra. Flåten blei nær 17-dobla frå 1826 til 1875.

Han dokumenterer òg at velstanden som såleis strømte inn til byen og til heile kystregionen i Nedenes amt, vart særs skeivt fordelt - noko som ikkje bør overraske. Ein del av denne kapitalen vart sett inn i tiltak av industriell karakter i heile arendalsregionen. I 1885 – året før krakket – var det til saman 804 industriarbeidsplassar i regionen, flest i Barbu (804), og færrast i Arendal by (68). I tillegg var Nedenes amt det suverent største skipsbyggingsdistriktet i landet, med 2148 arbeidarar sysselsette på heilårsbasis. Nokre skipsreiarar bygde skipa sine på eigne verft.

Men det var skipsfarten som sysselsette flest. I 1885 – året før det store bankkrakket – var sysselsettinga på arendalsregistrerte skip stige til 4288 mann, frå 3306 i 1870.

Torstveit går deretter grundig inn på yrkesstrukturen og fordelinga av inntekt og formue i Arendal i 1886, og dokumenterer at dei låglønna var i klårt fleirtal i landets rikaste by.Den store rikdommen fann vi blant dei 370 i gruppa ”sjølvstendig næringsdrivande”. Her finn vi 49 skipsreiarar, som disponerte rundt 50% av formuen i byen og fekk om lag 45% av alle inntektene. Men folk flest i Arendal levde på sparsame inntekter, og hadde små sjansar til å legge seg opp kapital.

Torstveit går inn på dei ulike gruppene, splittar dei opp og ser nærare på dei. Det vil føre for langt å gå meir inn i dette talmateriale her, men det er eit interessant bakteppe han rullar opp før han kjem fram med hovudærendet sitt: ein grundig gjennomgang av bankrakket i 1886, korleis dette krakket slo ut for dei ulike sosiale gruppene og for næringslivet i heile regionen.

Bankane

Bankverksemda i Arendal går attende til 1825, da Arendal Sparebank vart stifta. Etter mange år med ufred og depresjon såg det nå ut til å gå mot betre tider. Initiativtakarane for bankstiftinga sende ut ein ”innbydelse” til byens borgarar, der dei synte til at i England, ”et av de rigeste og mektigste folk i Europa,” var sparebankane ein stor del av grunnlaget for den nasjonale velstanden.Dei vende seg óg til arbeiderklassa: ”Medborgere af Arbeiderklassen! Eder især vil vi anprise ved klog Sparsommelighed at benytte denne velgjørende Indretning, betenkende, at naar Alderdom og svaglig Helbred henkaste eder paa Sygeleiet, da vil Spareskillingen være Eders Trøst, Eders Hjelp i Nødens Dage.”

Det skulle syne seg at denne ”velgjørende Indretning” ikkje først og fremst skulle komme arbeiderklassa til gode. Fram på 1870-talet var det strid om banken sin utlånspolitikk. Ein av byens solide foretningsmenn, Johan Hansen, var stadig frampå med kritikk av utlånspolitikken og kontrollsystemet i banken, og fekk etter kvart gjennomslag i bankdireksjonen.

Heilt frå starten av var slekta Herlofson sentrale i bankdrifta i Arendal. Peter Herlofson var leiar i den første bankdireksjonen i Arendal Sparebank. Gjennom godt utvikla forretningstalent, hell i reiarverksemda og sans for lukrative ekteskapsalliansar hadde slekta Herlofson etablert i topposisjonar i byen, både økonomisk og sosialt. Johannes Trostveit gjer greie for dette i eit eige kapittel, før han går nærare inn på han som skulle få heile banksystemet i Arendal til å rase saman som eit korthus: Axel Herlofson, storsvindlaren.

Mannen alt lykkast for

Axel Herlofson, soneson til Peter Herlofson, var mannen alt lykkast for. Alle kjeldene er samstemte om at han alt frå barnsbein av var ein likandes kar med godt humør, såg lyst på livet og var vennleg med alle. Etter kvart bygde han opp ei omfattande forretningsdrift både til sjøs og til lands. Han hadde fleire skipsverft, og rådde over ein etter kvart omfattande flåte. Arbeidsstokken hans sette pris på han, i følgje Torstveit. Han innførte sjukekasseordningar for arbeidarane, og betalte dagpengar når dei ikkje kunne gå på arbeid på grunn av sjukdom. Dette ga han ry for å vere ein omsorgsfull arbeidsherre.

Men av alle tiltaka han sette i gang, var det ingen som kunne måle seg med Arendal Privatbank i suksess, skriv Johannes Torstveit. Banken vart skipa i 1874, med Axel Herlofson som banksjef. Arendal Privatbank gjekk med solide overskot, og Axel Herlofson sjølv står fram som ein av byens rikaste i skattelikninga frå 1885. Suksessen i forretningslivet skaffa han mange offentlege posisjonar. Torstveit går grundig inn på Herlofsons veg til topps i eit kapittel han har kalla ”Frå å vere utan formue til økonomisk gigant”, der han syner at ifølgje tala frå likningskommisjonane i Arendal, Barbu og Tromøy starta Herlofson karrieren sin i 1869 som 24-åring med kr 0 i formue og kr 1540 i skattbar inntekt, og enda opp med respektive kr 765.000 og kr 59.400 i 1886.

Men det skulle syne seg at både Herlofsons privatøkonomi og bankdrifta hans var bygd på heller laus grunn. Og nå byrjar Johannes Torstveit eit nitid detektivarbeid, der han steg for steg avdekkar Axel Herlofsons systematiske svindel i eit spel der han brukar andre sine pengar som innsats. Det vil gå for langt å gå nær inn på dette i ei bokmelding, men Torstveit si opprulling av storsvindelen er spennande som ein kriminalroman. Kapitteloverskrifter som ”Storsvindlaren i aksjon”, ”Svindel mot staten”, ”Svindel mot familiemedlemmer”, ”Forsikringssvindel”, ”Gamblaren” talar sitt tydlege språk. I det sistnemnde kapitlet skriv han om det han kallar den mørkaste sida ved Axel Herlofsons virke, nemleg omfattande pengespel på ulike veddeløpsbaner rundt i Europa.

Svindel og fall

 Svindelen tok ulike former, alt frå juks med bokføring og aksjehandel til regelrett å forandre gjeldspostar der han sjølv og broren Oskar var debitorar ved å radere bort tal i rekneskapsbøkene. Ved denne heller primitive teknikken forandra han til dømes ein gjeldspost frå kr 302.824,59 til kr 12.824,59 og vips! så var gjelda dei hadde til banken redusert med over kr 290.000. Det seier seg sjølv at dei tillitsvalde borgarar som skulle hatt ettersyn med bankrekneskapet ikkje nett var overivrige i jobben, noko Torstveit heller ikkje legg skjul på. Men til sist kunne dei ikkje late att auga lenger, og banksjefen vart meld til politiet. Spelet var over. Han freista å stikke av, men vart arrestert på dampskipskaia i Kristiansand og ført attende til Arendal.

Det meste av dette er offentleg kjent frå før gjennom opne kjelder og rettsreferat, men det har aldri vore så grundig dokumentert og sett i samanheng som i denne boka. Storsvindelen til Axel Herlofson enda som kjent med at Arendal Privatbank gjekk over ende i 1886 og drog med seg Arendal Sparebank inn i uføret. Begge bankane måtte avviklast, med dramatiske konsekvensar ikkje berre for Arendal, men for heile regionen.

Desse konsekvensane går Torstveit grundig inn på i dei neste kapitla. Først tek han for seg dei rettselge avhøyra. Axel Herlofson sjølv blir sett under tiltale for tre punkt. Han hadde

1.      bedragerisk benyttet sin stilling

2.      skjult størrelsen av kassakreditt og forfalsket rekneskap

3.      tatt portefølgje i banken for 240.290,83 og brukt pengene som sikring for personlig lån

Men under avhøra vart det ikkje problematisert at dei som skulle kontrollere ikkje gjorde den jobben dei var pålagde, kommenterer Torstveit. Og han stiller spørsmålet om ikkje det var for mange og sterke bindingar til den lokale maktstrukturen til at tiltale mot mage kunne gjennomførast. Opplegget ser ut til å vere klart, kommenterer han vidare: Axel Herlofson fekk stempel som eit utskot, og vart dømt til seks års straffearbeid. Andre impliserte skulle gå fri.

Følgjene

I dei siste kapitla i boka går forfattaren inn på følgjene av bankkrakket, som etter hans syn har vore sterkt undervurderte i historieskrivinga så langt. I alle fall gjeld dette dei langsiktige følgjene. Dei meir kortsiktige er lett å dokumentere: regionen blir råka av stor arbeidsløyse.

Arbeidarane var dårleg organisert, men det fanst fleire ”Samtalelag” som hadde sitt utspring i fråhaldsrørsla, og på Hisøy hadde dei også danna ein arbeidarforeining. Med utganspunkt i desse laga samla folk seg i gatene for å demonstrere 16. oktober 1886. Utanfor rådhuset samla det seg over 600 menneske, ”foruden en del Sømandskoner”, som det heiter i referatet.

”Stemninga i byen var spent, ja svært spent,” kommenterer Torstveit.Han fortel at ein av dei som var med i demonstrasjonstoget, Johan H. Bergstedt, hugsa det slik 50 år seinare:

” – jeg glemmer aldri de fryktsomme fjesene vi fikk se i amtmannsboligens vinduer. Folkene der fryktet vistnok for at vi skulle besette hele huset –” 

Arbeiderpartiet blir skipa

Samla representerte arbeidarane makt, ei makt som aldri tidlegare hadde komme til syne i borgarbyen Arendal, slår forfattaren fast. Og han går vidare med eit veldokumentert kapittel med tittlen ”Frå fråhaldslag til politisk landsparti”, der han fortel om skipinga av Det norske Arbeiderparti i Arendal året etter det store krakket. Med basis i fråhaldsrørsla sine ”Samtalelag” vart ”Arbeiderforenigen Samhold skipa”, med Karl Fostvedt som formann.Dette igjen vart utgangspunktet for å sipe eit nytt politisk parti – Det Forenede norske Arbeiderparti 22. august 1887. Torstveit syner at lokale krefter som Karl Fostveit hadde mykje sterkare medverknad på skipinga av det nye partiet enn den tradisjonelle historieskrivinga vil ha det til. Der blir det ofte blir framstil som at Chr. Holtermann Knudsen og Carl Jeppesen kom frå Chrisitania og dikterte møtet.

Underteikna er vel blant dei mange som har lurt på kvifor Noregs første landsomfattande sosialistiske parti vart stifta i borgarbyen Arendal. Men etter å ha lese boka til Johannes Torstveit, fell brikkene på plass. Skipinga av Arbeiderparteiet får stort rom, og er i seg sjølv grunn god nok til å lese denne boka.

Dimensjonane på krakket

Kor store dimensjonar det var på svindelen og krakket som følgde? Torstveit prøver seg med nokre målestokkar. Arendal kyrkje, som blei innvigd i 1888, hadde samla kostnad på om lag 290 000 kroner. For gjelda til dei to herlofsonbrødrene (Oscar og Axel) kunne ein ha bygd godt og vel 43 slike kyrkjer. Og han prøver seg med ei anna samanlikning: formuen til Arendal by gjekk ned med om lag 10,8 millionar frå 1886 til 1888. Til samanlikning var den totale formuen til Kristiansand by på rundt 12 millionar i 1886.

Men dei langsiktig verknadane av krakket var vel så dramatiske som dei kortsiktige. Bankvesenet i byen kom etter kvart i gang att, men Torstveit meiner å kunne dokumentere at ei mentalitetsendring hadde funne stad. Arendalsbankane forvalta ”redde pengar” (scared mony, eit amerikansk børsuttrykk). Krakket hadde sett slik skrekk i banknæringa at kapitalen fekk ei svært restriktiv forvaltning, med store negativa følgjer for lokalt næringsliv.

Johannes Torstveit tek ettertrykkeleg hol på ei myte som har om årsakene til krakket. Den offisielle versjonen er nemleg at det var dei dårlege tidene i skipsfarten og den vanskelege overgangen frå segl til damp som var hovudårsaka til at arnedalsbankane gjekk over ende. Her har forfattaren gått gjennom eit stort kjeldemateriale: skipsrekneskapa for tiåret før krakket. Dette kjelematerialet er eintydig. Profittraten i sjøfarten var ikkje berre romsleg, men til dels svært høg i denne perioden – heilt opp i 17% i det beste året. Skal ein leite etter årsaker, må søkelyset igjen rettast mot storsvindlarane i finansnæringa.

Verre enn avsviinga av Finnmark?

Etter å ha gått gjennom og talfesta utviklinga etter krakket i banknæringa, skipsfarten, dei landbaserte næringane og tala for utvandring i regionen, kjem han med ei interessant samanlikning av folketalsutviklinga i amtet/fylket og samanlikna med resten av landet. Folketalet i Nedenes amt byrja nemleg å gå ned i tiårsbolken 1891 – 1900. Ingen andre amt gjekk attende i folketal i dette tidsrommet. Og denne trenden heldt seg i alle fall til fram på 1930-talet. Først rundt 1970 steig folketalet i Aust-Agder fylke til nivået frå 1890. Dreg vi samanlikninga fram til i dag, skriv han, skulle vi hatt 200 000 austegder dersom folkeveksten hadde vore lik landsgjennomsnittet. Det verkelege talet er 106 000.

Lange historiske utviklingstrekk vil alltid ha meir enn ei årsak. Torstveit peikar da også på ei mogeleg tilleggsforklaring i klassestrukturen. Arendal var eit utprega klassesamfunn både før, under og etter krakket. Tilhøva var neppe særleg annleis i dei andre byane i amtet, skriv han. Og det vil alltid vere nær samanheng mellom klassestrukturen i eit samfunn og den iveren det er i samfunnet for nyskaping. Så klassestrukturen var truleg ein medverkande bremseeffekt i den trege innovasjonsiveren etter krakket. Her stør han seg på den britiske teknologi-historikaren Samuel Lilly, som har gjort studier om samanhengar mellom klassestruktur og evne til nyskaping i eit samfunn.

Til slutt har forfattaren enda ei kraftsalve på lager: Han påstår at bankkrakket i Arendal i 1886 kanskje er den største økonomiske katastrofa som har ramma nokon del av landet. Tyskarane si avsviing av Finnark og Nord-Troms var nok meir brutal, vedgår han, men ti år etterpå var landsdelen gjenreist og optimismen rådde. I Arendalsregionen tok det altså over 80 år før dei økonomiske skadeverknadane etter krakket var overvunne.

Det er eit banebrytande arbeid forfattaren av denne boka har gjort, og dokumentasjonen verkar grundig og solid. Eg vil tru at krakket i Arendal i 1886 fortener meir enn dei seks linjene det til nå har fått i ”Agders historie 1840 – 1920.”

Johannes Torstveit: Storsvindel, bankkrakk og nytt politisk parti i Arendal 1886 – 88

Arendals Tidende, 2012

245 sider

Denne teksten vart også trykka i ei kortare utgåve i Klassekampen 5. mai 2012.