Annonse
Kjartan Fløgstad fotografert framfor forskingssenteret Robotcitycyber i St. Petersburg, som ofte går att på listene over dei mest vellukka sovjetiske byggverka.

Dei som bygde nabolanda

Fin introduksjon til sovjetisk arkitektur, interessant diskusjon om ideologi i ein avideologisert tid. Om enn noko privilegiumsblind.

Annonse
Bøker

 

ESSAY

Kjartan Fløgstad

«Trans-Sovjet Ekspress»

Vigmostad & Bjørke

Det er alltid noko å lære av Kjartan Fløgstad sine bøker, anten dei er romanar eller essays. Denne gongen tek han føre seg sovjetisk arkitektur, i ei bok som også kan lesast som eit slags personleg reisebrev frå den Sovjetunionen som ei gong var, og frå fleire av landa slik dei er i dag. Kva står eigentleg att etter arbeidarens hundreår, spør Fløgstad seg, og etter det store sosialistiske eksperimentet Sovjetunionen?

Temmeleg mykje, er svaret han kjem til. Ikkje uventa, all den tid dette er ein forfattar som skriv rett fram at han meiner det trengst meir, ikkje mindre arbeidarromantikk, og som drøymer om at den sovjetiske arkitekturen skal bli «like segnomsust og vidgjeten verden over som løkkuplane i Kreml har vore» når berre den kalde krigen og det han kallar «Putin-fobien» blir like fjern for oss som Rosekrigane eller Aztekartida.

Kort oppsummert, skriv Fløgstad, kan vi dele den sovjetiske arkitekturhistoria i fire: Frå revolusjonen og fram til 1933 dominerer avantgardistme og konstruktivisme, det vil seie det legfolk tenker på som «moderne utsjåande» eller «eksperimentelle» bygningar. Så kjem høgstalinistisk klassisisme fram til midten av femtitalet, det som populært kan kallast «blautkakebygg» med søyler, ornament og mykje krimskrams, ofte i svære og brautande bygg med ein statue av Lenin eller Stalin på toppen.

Neste stadium er masseproduksjon av prefabrikerte bustader under Khrusjtsjov, blokker som i Sovjetunionen «er likare enn andre, meir blokker enn andre blokker, slik overdrivingane i sovjetarkitekturen er meir overdrivne enn andre overdrivingar». Arkitektane vender attende til røtene sine i modernismen. Siste fase er ifølge Fløgstad ein slags postmodernisme, med frislepp av alle stilartar i kombinasjon, men kor ein også slit med faktisk å gjennomføre prosjekt, fordi det er mangel på byggemateriale. Denne fasen varar frå sekstiåra til Sovjetunionen vert avvikla på tidleg nittital.

Les også: Fløgstad i kommunismens ruiner

I «Trans-Sovjet Ekspress» skildrar Fløgstad inngåande ulike bygg frå alle fasane, frå store delar av eks-unionen. Boka er gjennomillustrert med foto, teikningar og prospekt, som viser fram det han skriv om.

Viktig for Fløgstad er det å argumentere mot klisjéen på sovjetarkitektur, dei outrerte bygga folk ler av i Vesten, fordi dei er overlessa og kitchy, eller som folk foraktar fordi dei verkar monotont menneskefientlege. Han vil gjerne dra fram døma på det motsette, på originalt tenkte og gjennomførte bygningar, som står seg godt også i dag. Mange fagfolk, skriv han, og meiner vel då arkitektar og slike, byrjar no å få augene opp for at den sovjetiske konstuktivismen har «ein eineståande plass i arbeidet med å driva fram nye former for byggekunst og rammer for byliv i det 20. hundreåret».

Fleire av kapitla er bygde opp som byvandringar av à la mange korrespondentbrev i «Urix på lørdag» i P2. Fløgstad går hit og dit og ser på bygg, og anbefaler kaféar undervegs «for den sårbeina». Det kan bli litt langt og utflytande til tider. Litt ordrikt. Les ein boka frå perm til perm, går nokre av poenga igjen fleire gonger. Men det er ikkje verre enn at ein får lyst å reise stadene han skildrar. Helst på ekte, men det går an frå lenestolen også, med googlemaps og bildesøk som hjelparar der illustrasjonane i boka kjem til kort.

Mest interessante er imidlertid observasjonane og tankane Fløgstad gjer seg mot slutten av boka, om ideologiane som «forsvann». I Sovjetunionen skulle ein bygge sosialismen, også heilt konkret, gjennom arkitekturen. Det var eit uttrykk, viktig for å vise kva Sovjetunionen var og skulle bli. Kva regimet stod for. Kan ein så frigjere bygga frå ideologien dei blei til under? Kan stalinistisk, khrusjtsjovistisk, sovjetisk arkitektur generelt frikoplast frå Stalin, Khrusjtsjov, Sovjetunionen? Frå historia?

Les mer om bøker og bokanmeldelser på Dagsavisen.nos bokseksjon

Fløgstad meiner nei. Men han registerer, igjen og igjen, at unge folk i landa det gjeld meiner jo. «Lenin? Nobody cares!» er replikken som går att når han spør unge menneske, ofte kvinner, alltid språkmektige og arkitekturinteresserte, om korleis dei forheld seg til herskarmennene og den altomspennande ideologien sovjetarkitekturen sprang ut av. Sjølv når bygget det er snakk om, faktisk er eit mausoleum over Lenin sjølv, ferdigstilt kort tid før Sovjetunionen braut heilt saman.

Særs tydeleg blir paradokset i dei delene av Sovjetunionen som i ettertid har vore mest opptekne av å poengtere at sosialismen for dei alltid var noko utanpåført. Som i Baltikum og i Georgia, sjølv om Stalin faktisk var georgisk. I Sovjetunionen hang arkitektonisk modernitet og sosialisme saman. Moderniteten vil ein ha, men ikkje sosialismen. Fløgstad meiner det er ironisk at landa så langt har løyst floka gjennom å definere den sovjetiske byggekunsten som ei slags «humanistisk arv», slik komponisten Bach er løyst frå kristendommen han feira i musikken sin.

Tendensen er sjølvsagt lett å observere også andre stader. Che Guavara pryder hipsterane sine t-skjorter, Mao er artig dekor på brusflasker, Jesus og Buddha sel alt frå duftlys til dusjforheng. Den verdsomspennande vinnarideologien, kapitalisme, tømmer dei andre ideologiane for meining. Alt for å selje ting. I Sovjetunionen var signalbygga vitskaps-, kunst- og idrettsanlegg, i Vesten er dei bank- og finansslott, slik også Fløgstad peikar på.

Men når han sutrar over at «det er nesten ikkje til å begripa og forstå» at sovjetiske arkitektar, biletkunstnarar og forfattarar er mindre kjende enn til dømes «dei late og lite gåverike amerikanske beat-forfattarane» eller «den åndsforlatne amerikanske ekspresjonismen» tippar det heile over i komikk. Kanskje frivillig? At den eine sigermakta etter den andre verdskrigen, altså angloane i Storbritannia og særs USA, fekk større kulturelt gjennomslag i Vesten enn den andre sigersmakta Sovjetunionen, er ikkje vidare rart, all den tid sistnemnde stengte grensene og kutta kommunikasjonskanalane. Alle var ikkje i den priviligerte posisjonen som Fløgstad, som blei invitert til Sovjetunionen og andre warszawapaktland fleire gonger også under den kalde krigen.

Eg er «embedded i borgarskapet, og har gone native i middelklassen», skriv Fløgstad. Måten han skriv om fysisk arbeid, at respekten for praktiske fag i dag «er i ferd med ikkje berre å bli gløymd, men trekt i tvil og regelrett forakta» her heime, seier også sitt om Fløgstad sitt liv som «fri intellektuell» i dag. Kjenner han ingen som lør steingardar eller snikrar hus, og som stolt fortel alle som vil høyre om «sin» steingard eller «sitt» hus kvar gong dei køyrer forbi?

«Trans-Sovjet Ekspress» er ein fin introduksjon til sovjetisk arkitektur, skriven av ein forfattar med tydeleg interesse for regionen og mange års erfaring som turist der. Men om han aldri så mykje har røter i arbeidarklassen, er ikkje dette noko bok som skjuler Fløgstad sin priviligerte posisjon som globetrottar frå middelklassen, utstyrt med tolk og guide på konferansar og statsmøte, godt opplesen på historie og politikk og litteratur. Det er sjølvsagt ingenting å skamme seg over. Det gjer berre insisteringa på arbeiderklassekontakt litt komisk. Verdt å merke seg er det dessutan at Fløgstad i kapittelet om Storskog berre nemner at flyktningane kom. Kva han meiner om det, held han stilt om.

Annonse